İsim (Ad)

Varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüklere isim denir. İsimler bir dildeki nesnelerin sembolleridir. Bu nedenle bir isim duyulduğunda bellekte hemen o ismin karşıladığı anlam belirir. İsimler anlamlarına göre farklı gruplarda incelenebilir:

A) Varlıklara Verilişine Göre İsimler

a) Cins (Tür) İsmi: Aynı türden varlıkların taşıdığı genel isimlere denir.

kalem, kedi, nehir, yüzük, çanta…

b) Özel İsim: Tam bir benzeri bulunmayan, sadece tek bir varlığı karşılayan isimlerdir.

İstanbul, Kıbrıs, Kızılırmak, Melih…

Özel isimler daima büyük harfle yazılır ve özel isme getirilen çekim ekleri kesme işareti ile ayrılır.

Sözcüğün özel isim ya da cins ismi olarak kullanılması bazen kullanıldığı yere göre değişebilir:

Çukurova’da yetişen pamuk kalitelidir.
Pamuk miyavlıyordu, acıkmış galiba!

Yukarıdaki cümlelerde kullanılan “pamuk” sözcüğü incelendiğinde birinci cümlede bir tarım ürünü olarak kullanıldığı için cins ismi, ikinci cümlede bir kedinin özel ismi olarak kullanıldığı için özel isim olduğu anlaşılır.

Gökyüzündeki yıldızlar beni büyüledi.
Dün gece Yıldız eve geç gelmiş.

“Güneş, ay, dünya” sözcükleri terim anlamlarıyla kullanıldığında özel isim olurken eğer bu anlamlarının dışında kullanılırsa cins ismi olurlar.

Venüs; Dünya’dan daha küçük bir gezegendir.
Kara haberi alınca dünya başına yıkıldı.
Ay, hem Dünya’nın hem de Güneş’in etrafında döner.
Sakın güneşte fazla gezme, ayçıkınca da yola çıkma!

B) Varlıkların Sayılarına Göre İsimler

a) Tekil isim: Sayı bakımından sadece bir varlığı karşılayan isimlerdir.

ağaç, asker, insan, koyun…

Bazen sözcükler bir türü genel olarak karşılasa bile tekil isim kabul edilirler.

Sanatçı, topluma örnek olmalıdır.

Yukarıdaki cümlede “sanatçı” sözcüğü genel bir anlam yani “tüm sanatçılar” gibi bir anlam taşımasına rağmen tekil isim kabul edilir.

Sayılamayacak varlıkları karşılayan isimler, çoğul eki alsa bile tekil kabul edilir.

Bugün hava çok güzel, pikniğe gidelim.
Havalar gayet iyi gidiyor.

Yukarıdaki cümlede kullanılan “hava” sözcüğü sayılamayacak bir isimdir. Sözcük çoğul eki alsa bile birden fazla havanın varlığı düşünülemez. Bu yüzden böyle sözcükler, çoğul eki alsa bile sayı bakımından çoğul anlam taşımaz.

b) Çoğul İsim: Çoğul eki –ler, -lar alarak sayı bakımından birden fazla varlığı karşılayan sözcüklerdir.

ağaçlar, insanlar, askerler, koyunlar…

c) Topluluk İsmi: Çoğul eki almadığı halde sayı bakımından birden fazla varlığı karşılayan isimlerdir.

millet, kurul, meclis, takım, ordu, toplum, sürü, komisyon…

Bazı isimler duruma göre hem topluluk ismi hem de tekil isim olarak kullanılabilir.

Meclis bugün önemli bir yasa çıkardı.
Meclis vatandaşlar tarafından gezildi.

Yukarıdaki cümlelerin birincisinde “meclis” sözcüğü bir grubu karşıladığı için topluluk ismiyken ikincisinde sadece bina kastedildiğinden tekil isimdir.

C) Varlıkların Maddelerine Göre İsimler:

a) Somut İsim: Duyu organlarımızla algılayabildiğimiz varlıkları karşılayan isimlerdir.

ağaç, gül, tebeşir, oda, koku, ses…

b) Soyut İsim: Duyu organlarımızla algılayamadığımız ama zihnimizde varlıklarını kabul ettiğimiz isimlerdir.

akıl, inanç, melek, cesaret, üzüntü…

Somut anlamlı bir sözcük, anlam genişlemesine uğrayarak soyut bir anlam kazanabilir.

Tüpteki hava bitince nefes alamadı.
Bugünlerde bize hava atmaya başladı.

Yukarıdaki cümlelerde kullanılan “hava” sözcüğü birinci cümlede somut bir anlam taşımaktadır çünkü algılanabilir oysa ikinci cümlede aynı sözcük “caka” anlamında kullanıldığı için soyut bir anlam kazanmıştır.

Örnek: (1995-ÖSS)

“Artık” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad olarak kullanılmıştır?

A) Yemek hazır, artık sofraya oturabiliriz.
B) O bardaktaki artık suyu dökebilirsin.
C) Yemek artıklarını değerlendirmemiz gerekir.
D) Havalar ısındı, artık kar yağmaz.
E) Sus artık, biraz da beni dinle!

Çözüm:

Seçenekler incelendiğinde “artık” sözcüğünün A’da “şimdi” anlamı taşıdığı için zarf, B’de sıfat, D’de zarf, E’de ise yine zarf olarak kullanıldığını görürüz. C’de ise sözcük “yemekten geriye kalanlar” anlamını karşılayan bir isim olarak kullanılmıştır. Cevap: C

Örnek: (1988-ÖYS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çizili sözcük, sözcük türü bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Yeni bir kitaplık alması gerekli.
B) Bugünlerde sende bir durgunluk var.
C) Ağır işittiği için kulaklık kullanıyor.
D) Yalnızlık en korktuğu şeydi.
E) Kışlık odun ve kömürünü yazdan aldı.

Çözüm:

Seçenekler incelendiğinde E’de kullanılan “kışlık” sözcüğünün “odun” sözcüğünü nitelediği için sıfat olduğunu görürüz. Diğer sözcükler isim görevinde kullanılmıştır. Cevap: E

Yorumunuzu bırakın