Zamir (Adıl)

İsimlerin yerini farklı yollarla tutan, onların yerine geçen sözcüklere zamir denir.

Fabrikanın sahibi Orhan’ın babasıymış.
Fabrikanın sahibi onun babasıymış.

Garip bir adam vardı, Ali’ye benziyordu.
Garip biri vardı, ona benziyordu.

Kitabı masaya koydum.
Onu, şuraya koydum.

Yukarıdaki cümlelerde de görüldüğü gibi zamirler farklı şekillerde (şahıs, işaret, belirsizlik…) isimlerin yerine geçebilirler.

Zamirler kendi içlerinde altıya ayrılır.

1. Şahıs (Kişi) Zamiri:
Sadece insanların özel isimlerinin yerine kullanılan zamirlere denir. Zamirler çekim eklerini alabilir. Türkçede kullanılan altı tane şahıs zamiri vardır.

a) Ben: 1. Tekil şahıs zamiri
b) Sen: 2. Tekil şahıs zamiri
c) O: 3. Tekil şahıs zamiri
d) Biz: 1. Çoğul şahıs zamiri
e) Siz: 2. Çoğul şahıs zamiri
f) Onlar: 3. Çoğul şahıs zamiri

Bu sözcüklerin dışında şahısların yerine kullanılan hiçbir zamir şahıs zamiri olamaz.

Bazen şahıs zamirleri taşıdıkları tekillik ya da çoğulluk anlamlarının dışında birbirlerinin yerine de kullanılabilir.

Anneciğim, siz de hoş geldiniz. (sen)
Aslında bu iş bize düşmez ama yine de yapayım. (ben)

“Ben” ve “sen” zamirlerine getirilen “-e” hal ekinden sonra sözcüklerde bir değişim olur.

Ben + e = Bana
Sen + e = Sana

2. Dönüşlülük Zamiri: Dönüşlülük zamiri “kendi” sözcüğüdür. Bu sözcük cümlede eylemin özne üzerinde döndüğünü gösterdiği için bu şekilde adlandırılmıştır ve bir şahıs zamiri değildir. Çoğu zaman iyelik eklerini alarak kullanılır.

Kendi-m geldim.
Kendi-n geldin.
Kendi geldi.
Kendi-miz geldik.
Kendi-niz geldiniz.
Kendi-leri geldiler.

Dönüşlülük zamiri eğer şahıs zamirleriyle aynı anda kullanılırsa cümleyi pekiştirme görevi de üstlenir.

Bu kazağı ben kendim ördüm.

Örnek: (1989-ÖSS)

“Kimi zamirler, özneyi pekiştirerek belirtirler. Bunlar tek başlarına asıl şahıs zamirlerinin yerini tutabildikleri gibi, onlarla birlikte de kullanılabilirler.”

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu açıklamaya uygun bir zamir vardır?

A) Doğrusu, onun sözüne pek kulak asmadım.
B) Bence, alınan sonuç pek de olumlu değildi.
C) Bu elbiseyi ben kendim diktim.
D) İşittiklerimiz bunları doğrular nitelikteydi.
E) Ahmet o yaz, tatilini bizde geçirecekti.

Çözüm:

Özneyi pekiştirme görevi üstlenen zamir dönüşlülük zamiridir. Seçenekler incelendiğinde sadece C seçeneğinde dönüşlülük zamiri kullanıldığı görülmektedir. Cevap: C

3. İşaret Zamiri: İsimlerin yerini işaret yoluyla tutan zamirlere denir. Sık kullanılan işaret zamirlerinden bazıları şunlardır:

Bu, şu, o, öteki, beriki, diğeri, böylesi, şöylesi, öylesi…

İşaret zamirleri çekim eklerini alarak da kullanılabilirler.

Burası yıllar önce ormandı.
Şunlar daha geçen yaz dikildi.
Orayı görmeyi çok isterim.
Ötekiler ne zaman gelecekmiş?
Berikini sen al, bu da bana kalsın.
Diğerlerine bunu asla söyleme.
Ben böylesini daha önce hiç görmedim.
Öylelerine asla acımayacaksın.

“O” ve “Onlar” sözcükleri hem şahıs hem de işaret zamiri olarak kullanılabilir. Bu bakımdan bu zamirlerin farklı kullanımlarına dikkat etmek gerekir.

Onu geçenlerde sinemada gördüm.
Onu alıp hemen çöpe at.

Yukarıdaki cümleler incelendiğinde 1. cümlede geçen “onu” sözcüğünün “şahıs”, 2. cümlede geçen “onu” sözcüğünün ise “işaret” zamiri olduğu anlaşılır. Çünkü insanlar için kullanıldığında “onu” sözcüğü daima “şahıs zamiri” olur. Aynı sözcük insan dışındaki varlıklar için kullanıldığında ise daima “işaret zamiri” görevini üstlenir.

Örnek: (1998-ÖYS)

“O” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişi adılı (şahıs zamiri) olarak kullanılmıştır?

A) Çocuklar o ağacı sulamışlar.
B) Annesi onu, biraz önce hastaneye götürdü.
C) Kitaplıktan o kitabı alıp gitti.
D) Ben bu evi değil, onu beğendim.
E) Dosyayı göstererek: “Onu bana ver.” dedi.

Çözüm:

Seçenekler incelendiğinde A ve C’de kullanılan sözcüğün sıfat, D ve E’ de kullanılan sözcüklerin ise işaret zamiri olduğu görülür. B’de ise sözcük bir insanın yerine kullanıldığı için şahıs zamiridir. Cevap: B

4. Belgisiz Zamir: Genellikle sayı ve özellik bakımından isimleri belirsiz bir şekilde karşılayan zamirlerdir. Sık kullanılan belgisiz zamirlerden bazıları şunlardır:

Bazısı, biri, birçoğu, birkaçı, hepsi, herkes, başkası, hiçbiri, kimi, kimse, çoğu, şey, birazı, falan, filan…

Bazıları sütü sıcak içer.
Geçenlerde biri seni sordu.
Birçoğu anlatılanları anlamadı.
Aralarından birkaçı fikir değiştirmiş.
Dün hepsi yanıma geldi.
Şimdi herkes beni dinlesin.
Başkası bu yaptıklarına katlanmazdı.
Hiçbiri sınavı kazanamadı.
Kimi söz dinler kimi dinlemez.
Kimse bana bilgi vermiyor.
Öğrencilerin çoğu tatile gitmiş.
Şu şeyi kaldır gözümün önünden.
Bunun birazını eve götür.
Falanı filanı bırak, sen kendine bak.

5. Soru Zamiri: İsimlerin yerini soru yoluyla tutan zamirlere denir. Sık kullanılan soru zamirleri ve ekli halleri şu şekildedir:

Ne (Neyi, neye, nesi, neler, neyin…)
Nere (nereye, nereleri, neresi, nereden…)
Kaçı (kaça, kaçınız, kaçıncısı…)
Kim (kimi, kime, kimler, kimden…)
Hangisi (hangisine, hangileri, hangimiz…)

Sana çarşıdan ne almış? (oyuncak)
Yolda giderken kimi gördün? (Ali’yi)
Gezide nesi kaybolmuş? (ayakkabısı)
Beni nereye götüreceksin? (pikniğe)
Otobüslerden hangisine bineceksiniz? (şuna)
Buraya kaçınız geldiniz? (hepimiz)

Görüldüğü gibi bir soru zamirine verilen cevap bir isim ya da bir zamir olabilir.

Örnek: (1995-ÖSS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zamiri vardır?

A) Arkadaşın Ankara’ya ne zaman gelmiş?
B) Bu tabağı buraya kim koymuş olabilir?
C) Ben de onunla gidebilir miyim?
D) Kaçıncı katta oturuyorsunuz?
E) İstanbul’a ilk kez mi gidiyorsunuz?

Çözüm:

Seçenekler incelendiğinde A’da geçen “ne zaman” sözcüğünün “soru zarf”ı olduğu görülür. C ve E’de soru anlamı “-mi” soru ekiyle sağlandığından zaten bir soru sözcüğü kullanılmamıştır. D’de “kaçıncı” sözcüğü “kat” ismini belirttiği için “soru sıfatı”dır. B’de ise “kim” sözcüğü bir “soru zamiri”dir ve yerine bir isim getirilip kullanılabilir. Cevap: B

Soru zamiri olarak kullanılan her sözcük her zaman cümleye soru anlamı katmaz.

Bunu kime vereceğimi söylemedi.
Onun ne aradığını bilmiyorum.
Bugünlerde nerede olduğunu bilen yok.

Örnek: (1983-ÖYS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, soru anlamı bir zamirle sağlanmıştır?

A) Bunca sıkıntıya neden katlandınız?
B) Bu romanı benden sonra kim okuyacak?
C) Bu çiçeklere kaç para verdiniz?
D) Kaçıncı katta oturduğunu söyledi mi?
E) Bana gizlice ne söylediğini biliyor musunuz?

Çözüm:

Seçenekler incelendiğinde B’de kullanılan “kim” sözcüğünün soru zamiri olduğu anlaşılır. Sorunun cevabı B olmasına rağmen E’de de “ne” soru zamiri kullanılmıştır ama bu zamir cümleye soru anlamı katmamıştır. Cümleyi soru haline getiren “ne” değil soru eki “-mi”dir. Cevap:B

“Kimi” sözcüğü de kullanıldığı durumlara göre belgisiz zamir ya da soru zamiri olabilir.

Kimi fakir ölür kimi zengin; ama hepsi yerin altında birdir. (belgisiz zamir)
Burada kimi arıyorsunuz? (soru zamiri)

6. İlgi Zamiri: Bir ek olmasına rağmen bir ismin yerine geçip zamir gibi kullanılabilen “-ki” ekidir.

Herkesin annesi geldi, bir benimki yok.
Pencerenin camı kırıldı, kapınınki sağlam.

Yukarıdaki cümlelerde “-ki” eki sözcüklerin yerine geçmiştir.

İlgi zamirini sıfat yapan “-ki” ekiyle karıştırmamak gerekir. Sıfat yapan “-ki” yer ve zaman anlamı taşıyan sözcüklerden sonra gelerek eklendiği sözcüğü sıfat yapar.

Yoldaki kazı henüz bitmemiş.
Bahçedeki çöpleri topladık.
Yarınki toplantı ertelenmiş.

Eğer sıfat yapan “-ki”nin nitelediği isim düşerse bu eki alan sözcük yine de zamir olmaz. Bu durumda adlaşmış sıfat görevi üstlenir.

Herkes elindeki silahı bıraksın. (sıfat)
Herkes elindekini bıraksın. (adlaşmış sıfat)

Örnek:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ilgi adılı vardır?

A) Yarınki yemek için tüm hazırlıklar tamammış.
B) Odadakiler beni beklerken kavga etmiş.
C) Dediklerine öyle şaşırdım ki şaka zannettim.
D) Onların evleri sizinkinden daha geniş.
E) Damdaki kiremitlerin hepsi fırtına da zarar görmüş.

Çözüm:

Seçenekler incelendiğinde A ve E’de sıfat yapan “-ki” kullanıldığı görülür. Bu seçeneklerde ekin geldiği sözcükler sıfat görevindedir. Aynı ek B’de de kullanılmış ama sıfat yapmamıştır. C’de ise bağlaç “ki”si kullanılmıştır. D’de ise “-ki” eki “ev” sözcüğünün yerine kullanıldığı için ilgi zamiridir. Cevap: B

adsız
Eylül 17th, 2009at4:22 am

çok güzel

qüZel seKer Kız
Ocak 22nd, 2010at6:59 am

cok işime yaradı tesekrler emeklerinize saqlk 😀

Yorumunuzu bırakın